"MONTANJEN": Peder Montagne Lillienskjold

I 1694 vart Handeland-garden kjøpt av kaptein Peder Montagne Lillienskjold. "Montanjen" som han vart kalla her omkring, var fødd i Bergen i 1667 og var son av tollar Peder Pederson Montagne og Else Marie Lillienskjold.

Faren, Peder Pederson (1638 - 1672) hadde ein millitær løpebane og var løytnant under Kapt. Chr. Hollberg. Han deltok i fleire felttog, mellom anna i "Trondheims tilbakeerobring" i 1658 og i "Haldens undsetning" november 1659. Han gjekk ut av tenesten etter krigsskade og fekk i 1662 embete som tollar i Bergen. Han vart i 1664 gift med Else Marie Lillienskjold, dotter til den rike Hans Hansen Smidt, borgarmester i Bergen i 1650 som vart adla under namnet Lillienskjold i 1676.

I 1672, ikkje lenge etter at Peder Montagne var fødd, døydde far hans. Han vart då tatt i huset til morfar sin og skal ha vakse opp der. Morfaren som hadde nært samband med stathaldar og greve Gyldenløve, sende dottersonen på ei lengre utanlandsreise med han. Han vert her nemnd som "Den gamle greve av Laurvig". Peder var då berre 14 - 15 år gammal. Det skal ha vore på denne reisa han tok i bruk adelsnamnet til morfar sin. Noko han ikkje hadde rett til då adelstittelen etter dansk lov berre fylgde den agnatiske ettleden. Etterkomarane etter Peder Montagne Lillienskjold i Danmark påberopa seg og dette adelsnamnet, noko som seinare er påvist å ikkje ha vore med rette.

Else Marie Lillienskjold vart i 1674 gift opp att med Volkvart Volkvartson Riisbrich, son av slottsskrivar på Bergenhus og fut i Nordhordlen. Dei budde på Gravdal ved Bergen. Riisbrich døydde i 1714, men enkja levde ennå i mange år og døydde i ein svært høg alder i 1728.

Peder Montagne valde ein millitær løpebane som far hans før hadde gjort. I 1686 vart han fenrik i Bergenhus. nat.Inf.reg. og i 1690 Kapteinløytnant ved Nordhordlenske Comp.i samme regiment. I 1693 vart han Kaptein og sjef for Søndre Sønhordlenske Compagni og i 1700 Secondmajor. Men alt i 1704 må han ha vore avgått fra krigstenesta, då han er sletta i militærkalendaren for dette året. Han har sannsynlegvis fått "Avskjed med Oberstleutnants Character", då han har hatt denne tittelen seinare.

Peder Montagne var gift med Abel Cathrine Hjort, dotter til justisråd og landkomisarius nordenfjelds, Hans Christophersen Hjort og Anna Marie Heidemann. Dei hadde 11 born, 7 søner og 4 døtre. Sonen Christian f. 1697, var kaptein i Vesterlenske Inf.regiment. Christian Sigfried f.1698, var hoffjunker. Thomas var amtmann i Ringsted 1734, han vart etatsråd og seinare konferentsråd. Dottera Hanriette Antonette, f.1704 vart gift med oberst i Bergenhus Inf.regiment, Anton Jacob Coucheron. Anna Marie Lillienskjold f.1707, vart gift med  generalmajor Nicolai Fredrik von Reichwein. Dei fleste av borna vart seinare knytt til Danmark der slekta har fortsett som godseigarar, millitær og embetsmannsslekt. Dei vart godkjend som dansk adel i 1883.

Jordeiga til "Montanjen"                                                             "Montanjen" eigde mykje jordegods rundt om i Sunnhordland. Noko arva han etter far sin som utan tvil var ein velståande mann. Og ein del tileigna han seg ved ekteskapet med Abel Cathrine Hjort. Av større eller mindre gardar i Sunnhordland som var i Montanjens eiga kan vi nemna:

Handeland           3 laupar smør 3 huder

Sandvoll              2 1/2 laupar smør

Ersland                3 laupar smør 1 1/2 hud

Toftekalven        1/2 laup smør

Biskopteig på Sunde   12 mk smør

Omgjort til smørskyld sat Montanjen då med ei eiga på 30 laupar 54 mk smør. Eller kring 8 skyldmark.

Mange av desse gardane var oppkjøpt etter at han slo seg ned på Handeland. Fleire av dei hadde dei største verdiane i skogen og var nok ei god intektskjelda for eigaren. Både på Handeland og Sandvoll var det store sager som Montanjen eigde. 

Bernt Orning på Stord sat med garden Orningaard. Han var son til Karen Mowatt. Enkja etter Bernt, Sidsel Juel, pantsette i 1697 garden til Peder Montagne Lillenskjold for eit lån på 92 rdlr. Då ho døydde ville Montanjen overta garden, men kjøpmann Seehusen i Bergen hadde og pant i garden og vart tilkjendt eiga.

Det vert og sagt at Montanjen var ute etter å tileigna seg Valegarden. I 1698 gjorde han makeskifte med Peder Halsteinson Skorpen og fekk 1 laup smør i Valen mot 1 pund korn i Hemnes i Ryfylke. Hemnes  hadde Montanjen fått frå mora og stykfaren samme året. Makeskiftet vart seinare gjort om ved dom i Høgsterett i 1705.                                                  

Sandvollgarden overtok "Montanjen" kring 1710. Denne garden var såkalt offisersgard, det var offiserar som hadde førerett til å bygsla desse.

Det går mange historiar om den brutale og overmotige Peder Montagne Lillienskjold, hata og forakta av allmugen. Segna vil ha det til at bøndene gjorde hærverk på eigedommane og svidde av fleire av gardane hans. Kor mykje det er i desse segnene veit vi ikkje, men i alle høve brann garden på Sandvoll ikkje lenge etter at "Montanjen" overtok. Det vert og fortalt at ein tømmerflåte Montanjen hadde liggjande ovom Longfoss i Åkerfjorden vart styrta i fossen og knust då rasande bønder ville hevna seg på han. På folkemunne heiter det og at han let "klynge opp" to av bygslarane sine då dei hadde hogge tømmer i skogen hans utan lov, men dette er nok ei heller tvilsom soge.

Reiparbanen                                                                                                   Sikrare er kjeldene når det gjeld dei foretaka som Montanjen sette i gang med. Han starta opp med reiparbane på Handeland. Her vart det laga tauverk til mange formål. Frå tynne snorer til tjukke trosser. Råstoffet kunne vera bast av selja, alm, bjørk og brake. Lyng kunne og brukast. Dei brukte og ull og hår av sau og geit eller blanding. Vi veit ikkje om kva marknad det var for reipa til Montanjen, men mykje vart nok brukt på dei ymse anlegga han hadde vida ikring.

Sletta der vegen går ned til Handelandssjøen vert kalla Banen den dag i dag og vegen derifrå og ned til Gongstø vert kalla Banabrekko. Korleis arbeidet på reiparbanen føregjekk kan vi berre tenkja oss til. Men det vart brukt hestar til arbeidet med å tvinna reip og tau. Dei måtte og ha ei god lengde eller "bane" å arbeida på. Korleis det gjekk med denne forretninga finst det ikkje nokon beretningar om, men etter som dei andre foretaka til Montanjen vart tapsbruk, vart det vel ikkje betre på reiparbanen heller.

På 16 og 1700 talet vart det gjort mange forsøk på å få igang industri som kunne utnytta dei resursane Noreg var så rik på. Etter at eineveldet var innført i 1660, vart det gitt mange privelegier til borgarar i Noreg. Dette førde til at mange tiltak vart sett i gang rundt omkring i landet. Peder Montagne Lillienskjold var ein av dei som ville gjera seg nytte av dette. Han var ein mann med mange planar og idear, men det var ikkje alt av tiltak som fekk den store framdrifta, for nokon økonom var oberstløytnanten ikkje. Det går enno munnhell om å stella seg som Montanjen som hadde "Ti drenger og ei øks".

Men aktivitet vart det.

Montanjen hadde og konsesjon og einerett på teglsteinsdrift i Sunnhordland. "Tobakspipemanufactur" som han fekk konsesjon på, veit vi ikkje om han nokon gong kom i gang med.

Teglverket på Valøya                                                                                      Det finnes ennå restar etter teglverket på Valøya. På vestsida mot Verkavika der eidet er på det smalaste finn vi grunnmurane etter det som ein gong var driftsbygget på  teglverket. 30 ‑ 40 meter derifrå og i retning aust og  søraust er det groper som viser kvar ovnane var der             teglsteinen vart brend.

"Montanjen" fekk ved kongelig bevilling einerett på  marmordrift i Sunnhordland, han hadde og einerett på   teglverksdrift. Han fekk og konsesjon til en "tobakkspipemanufaktur" (Antagelig kritpiper) utan atvi veit om dette vart noko av.

Forholda som gjer at ein kan gå ut frå den ovannemde teorien er som følgjer:                                                                                                                Då Jakob Børgesen kom til Valen hadde han ein tredjepart av garden etter mor si Birgitte. Moster hans Marita som då sat på Valen overdrog sin tredjepart til Jakob. Den tredje systera Karen var gift med Halstein Arnoldsen Skorpen. Deira 3-part vart makeskifta til Marita. Borna deira arva seinare ein laup i Valen etter mannen til Marita. Halvparten vart pantsett til Jakob Børgesen. Den andre halvparten vart i 1698 makaskifta hos Peder Montagne Lillienskjold på  Handeland. Arvingane etter Jakob Børgesen protesterte på   dette og "Montanjen" måtte gje frå seg denne delen etter ein  høgsterettsdom i 1705. Det har vore nemnt at "Montanjen" var ute etter å tileigna seg heile Valegarden, men at han her ikkje på nokon måte nådde fram.

At det skal ha vore "Montanjen" som har vore opphavet til "Verket" på Valøya er ikkje på nokon måte bevist, men det er nærliggjande å tenkja seg dette på bakgrunn av dei   aktivitetane han ellers hadde på dette området.

Iflg. Personahistorisk tidsskrift B.6. s.46, finn vi om Montanjen: "Han opprettet også et teglverk som leverte murstein av en fortrinnlig kvalitet". Det ligg ellers ikkje føre nokon muntlege tradisjonar om drifta på Verket, det vi veit.

Marmorverka                                                                                         Oberstløytnant Peder Montagne Lillienskjold var den første så vidt ein veit som tok opp marmordrift i Bergen stift. Ved kongelig resulusjon av 28/8 1704 og privellegium 13/2 1706 fekk han einerett i Sunnhordland; "At utarbeide marmor de Roche og ingen annen i tolv mils omkrets med Stenbrugs Opptagelse hannem skulde præjudicere med videre" . Lillienskjold får vidare tollfrihet for utførsel og dei som arbeidde på verka hans fekk fritak for utskrivning til det millitære. Kongen forbeheldt seg førsteretten til kjøp av det utbrotne marmoret.

Ved Handelandsjøen hadde "Montanjen" anlagt ei marmorsag. Marmor vart frakta frå verka hans til marmorsaga på Handeland der det vart slipa og skore i blokker.

Det blir sagt at steinen vart skoren med ei kvass sandblanda vasstråle. Sagbladet var av bly. Når ein hadde vatn og sand på blybladet skar stråla sakte men sikkert gjennom marmorsteinen.

Marmoret kom for det meste frå Moster og frå Vikanes på Stord. Han hadde og marmorbrot på Hopeholmen i Fana. Hidle og Seløya er og nemnt i forbindelse med Montagne Lillienskjold og marmorbrot.

Frå Handeland vart marmoret frakta til København, men mykje vart og ført til England.

Frå marmorbrota vart steinen frakta med farty til Handeland der vidareforedlinga vart gjort, og vi kan tenkja at det var noko trafikk ved Handelands-sjøen på denne tida. Det finst lite kjeldemateriell på dette, men det går enno ei soge om ein galeas som skal ha gått ned like utafor Handelandsskjeret ein uversdag då det skulle skipast på land ei marmorlast. Enno eit par hundreår etter denne hendinga heiter det seg at ein ikkje skal setja garn på denne staden då ein lett kunne få øydelagt reidskapen her.

Tekniske leiar for de 7 "Lilienskjoldske marmorverker" var Johan Friedrich Hanell. Han var fødd schlesier og var bilethoggar. På kvart marmorbrot var det i regelen ein grovsmed, ein minermeister, ein kilemeister, ein slipar og ein overhoggar. Dessutan var det 30 - 50 arbeidarar. Alle disse var iflg. privilegiumet fritatt for militær utskrivning. Følgen av dette var at folk ville ha arbeid på verka til Montanjen sjølv om arbeidsløna var dårleg. Her var også utanlandske arbeidarar. Lillienskjold hadde i 1725 gåande ei strid med to engelske steinhoggarar.

At det vart tatt ut store blokker ved brota kan ein sjå av bestillingar som har vore gjort. i 1723 bestiller hoffbyggmeister Johan Conrad Ernst 2 blokker til kolossalstatuer.

Men drifta lønna seg ikkje. Gong på gong vert det søkt om tilskot og lån. Alt i 1707 søkjer Montanjen kongen om eit lån på 4000 r.dlr.

Etter at Peder Montagne Lilienskjolds døydde i 1725, blei drifta av alle foretaka overteken av sonen Hoffjunker Sigfried Lillienskjold. Han slutta kontrakt med byggmeistrane til kongen om å levera 10000 kubikkfot ymse typar marmor til bygginga av Christiansborg slott og sørgja for transport til København for kongen si rekning. Då Sigfried Lillienskjold døydde i 1739 var det berre levert ca. 8000.

I 1740 er det berre 4 brot som er idrift. Hopeholmen, Vikanes, Mosterhamn og Salthella. På Hidle, Stord og Seløy er drifta innstilt. Verka hadde då ein gjeld på 14000 r.dlr. forutan det kammerråd Jens Paulsen Dreyer i København hadde skote inn. Frå midten av 1750 åra til 1775 var all drift stansa.

Peder Montagne Lillienskjold døydde i 1725. Han vart gravlagd i kjellaren under koret i Eid kyrkja (Den gamle stavkyrkja). Då den nye kyrkja vart bygd i 1823 kom denne gravstaden bort.

Etter at Peder Montagne Lillienskjold døydde, tok sonen Siegfried over drifta av foretaka til faren.

Enkja etter Peder Montagne Lillienskjold budde att på Handeland, men i 1734 var det slutt. Alle foretaka var falitt og dei Lillienskjoldske verka vart stansa. Eigedomane og gardane vart selde eller gjekk til kongen som var den største kreditoren.

Siegfried Montagne Lillienskjold                                                         Sigfried Lillienskjold hadde tittel av "Hoffjunker". Det vert sagt om han at han var ein hard jorddrott og at han overgjekk far sin på dette feltet. Han skal og ha vore særs rå i framfærda si. Frå tingbøkene finn vi fleire døme på det. Saman med drengene skamprylte han bønder som på ett eller anna vis sette seg opp mot han. Men det hende og at han fortok seg, som då han og to av brørne hans saman med fire bønder skamslo ein "Tolder Krog". Saka enda i høgsterett. Brørne fekk kvar 49 dalar i vold og slagsmålsbøter og måtte vidare bøta for "Helligbrøde" då dei hadde begått ugjerninga på ein sundag.

Hoffjunkeren som budde på Sandvoll vart sidan ruinert. I 1735 var han reist ifrå futeriet utan å ha betalt skattar og skyldnader. Kona sat attende i stor armod og måtte gje garden frå seg.